HACI BAYRAM-I VELÎ’NİN EĞİTİM ANLAYIŞI

Hacı Bayrâm-ı Velî, Türk mutasavvıf ve şair. Bayramiyye tarikatının kurucusudur. Türbesi, Ankara’da Hacı Bayram Câmii’nin bitişiğinde bulunmaktadır. 

Hacı Bayram-ı Velî, XIV. yüzyılın sonları ile XV. yüzyılın ilk yarısında yaşamış; Anadolu’da tasavvufî düşüncenin, yaygın eğitimin ve değerler eğitiminin önemli temsilcilerinden biri olmuştur. Asıl adı Numan bin Ahmed olan Hacı Bayram-ı Velî, Ankara’nın Zülfazl Köyünde (sonradan ismi “Solfasol” şeklinde değiştirildi) doğdu.; ilk eğitimini burada aldıktan sonra medrese tahsilini tamamlamıştır. Daha sonra Somuncu Baba (Şeyh Hamid-i Velî)’ye intisap ederek tasavvuf yolunda olgunlaşmış ve Bayramiyye tarikatının kurucusu olmuştur (Ocak, 1992; Gölpınarlı, 2006).

Hacı Bayram-ı Velî, eğitim anlayışını şiirleri aracılığıyla halka ulaştırmış; sade dili ve derin anlam dünyasıyla geniş kitlelere hitap etmiştir. Onun şiirleri, sadece edebî eserler değil; aynı zamanda ahlak, irfan ve değerler eğitimi metinleri niteliğindedir. Eğitim anlayışının temelinde, insanın kendini bilmesi ve iç dünyasını tanıması yer alır. Bu düşüncesini şu dizelerde açıkça ifade eder¹:

“Bilmek istersen seni,
Can içinde canı bil;
Geç canından bul anı,
Sen seni bil, sen seni.”

Bu dizeler, Hacı Bayram-ı Velî’ye göre eğitimin asıl amacının insanın kendini tanıması ve nefsini terbiye etmesi olduğunu göstermektedir. Gerçek bilgi, insanı dönüştüren bilgidir.

Hacı Bayram-ı Velî’nin Eğitim Anlayışı:

Hacı Bayram-ı Velî’nin eğitim anlayışı; insanı merkeze alan, ahlak ve irfan temelli, çalışma ve hizmetle bütünleşen bir yaklaşımdır.

1. Kendini Bilme Temelli Eğitim

Hacı Bayram-ı Velî’ye göre ilim, insanı kibirli değil; mütevazı kılmalıdır. Kendini bilmeyen insanın öğrendiği bilgi, hakikate ulaşmasına yetmez. Bu düşüncesini şu mısralarla dile getirir²:

“Ben dahi bileydim bu sırra erdim,
Kendini bilmeyen hayvandan beterdir.”

Bu anlayışta eğitim, bilgi birikiminden ziyade insanın içsel olgunlaşmasını hedefler.

2. Gönül ve İrfan Eğitimi

Hacı Bayram-ı Velî için gönül, eğitimin merkezindedir. Akıl kadar kalbin de eğitilmesi gerekir. Bu yaklaşım, tasavvufî eğitimin temelini oluşturur. Şu dizelerde gönlün önemine dikkat çeker³:

“Gönül Çalab’ın tahtıdır,
Çalab gönüle baktı.”

Bu anlayışa göre gönül kırmak, eğitimin ruhuna aykırıdır; gönül yapmak ise en yüce öğretme biçimidir.

3. Ahlak ve Tevazu Eğitimi

Hacı Bayram-ı Velî, benlik ve kibri eğitimin önündeki en büyük engellerden biri olarak görür. Tevazuyu ve insanın acziyetini hatırlatan şu şiiri, ahlak eğitiminin özünü yansıtır⁴:

“Nagehan ol şâra vardım,
Ol şârı yapılır gördüm;
Ben dahi bileydim bu sırra erdim,
Taş u toprak arasında.”

Bu dizeler, insanın yaratılışını ve mütevazı olması gerektiğini hatırlatan güçlü bir eğitim mesajı içermektedir.

4. Çalışma ve Emek Temelli Eğitim

Hacı Bayram-ı Velî, eğitimi hayattan kopuk bir süreç olarak görmez. Dervişlerine çalışmayı ve üretmeyi öğütlemiş; tembelliği eleştirmiştir. Dünya malının geçiciliğini vurgulayan şu dizeler, sorumluluk bilinci kazandırmayı amaçlar⁵:

“Mal sahibi, mülk sahibi,
Hani bunun ilk sahibi?”

Bu sorgulayıcı yaklaşım, eğitimin bireyi dünya hırsından arındırarak ahlaklı bir yaşam sürmeye yöneltmesini hedefler.

5. Toplumsal Sorumluluk ve Hizmet Eğitimi

Hacı Bayram-ı Velî’ye göre eğitim, sadece bireysel kemal için değil; toplumsal huzur için de gereklidir. İnsanı hayra yönelten bir eğitim anlayışını benimser. Şu dizeler, bu yaklaşımı açıkça ortaya koymaktadır⁶:

“İnsan odur ki hayra yarar,
Gönüller yapar, gönül alır.”

Bu anlayış, eğitimin toplumla iç içe ve hizmet temelli olması gerektiğini vurgular.

Sonuç:

Hacı Bayram-ı Velî’nin eğitim anlayışı; şiirle, irfanla ve yaşayarak öğrenmeyle şekillenmiş bütüncül bir modeldir. Onun öğretisi ve şiirleri, eğitimin sadece bilgi aktarmak değil; insanı ahlaki ve manevi yönden olgunlaştırmak olduğunu ortaya koymaktadır. Kendini bilen, gönül dünyasını arındıran, çalışan ve topluma fayda sağlayan bireyler yetiştirmeyi hedefleyen bu yaklaşım, günümüz değerler eğitimi açısından da güçlü bir rehber niteliği taşımaktadır. Hacı Bayram-ı Velî, öğretileri ve şiirleri aracılığıyla eğitimi gönüllere taşımış ve çağları aşan bir eğitim modeli sunmuştur.

Bir Menkıbe: Hacı Bayram-ı Velî ve “Bir Buçuk Mürid”

Menkıbevî kaynaklarda aktarıldığına göre, Hacı Bayram-ı Velî hakkında faaliyetlerinin siyasî olduğu yönünde bazı şikâyetler Sultan II. Murad Han’a ulaşır. Bunun üzerine padişah, Hacı Bayram-ı Velî’yi Edirne’ye davet eder. Yapılan görüşmeler neticesinde, Hacı Bayram-ı Velî’nin yanlış anlaşıldığı anlaşılır ve kendisine büyük hürmet gösterilir.

Sultan II. Murad Han, Hacı Bayram-ı Velî’nin mürid ve talebeleri için vergiden ve askerlikten muafiyet tanır. Ancak bu durum zamanla mürid sayısının hızla artmasına ve devletin yeniden endişelenmesine sebep olur. Bunun üzerine padişah, muaf tutulacak müridlerin sayısını bildirmesini ister.

Hacı Bayram-ı Velî, hakikî müridlerinin sayısının çok az olduğunu belirterek bir imtihan yapılmasını teklif eder. Zülfazl (Solfasol) Köyü Kanlıgöl mevkiinde yapılan bu sembolik imtihanda, binlerce müridden yalnızca bir erkek ve bir kadın sadakat gösterir. Bunun üzerine Hacı Bayram-ı Velî, hükümet görevlilerine dönerek: “İşte benim bir, yahut bir buçuk müridim budur.” der.

Kaynakça:

1. Âşıkpaşazâde. Tevârîh-i Âl-i Osman.
2. Avşar, Z. (2013). Tasavvuf ve eğitim. Ankara: Grafiker Yayınları.
3. Gölpınarlı, A. (2006). Türk tasavvufu tarihi. İstanbul: İnkılâp Yayınları.
4. Ocak, A. Y. (1992). Türk sufiliğine bakışlar. İstanbul: İletişim Yayınları.
5. Tatçı, M. (2011). Hacı Bayram-ı Velî: Hayatı, eserleri ve düşüncesi. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
6. Uludağ, S. (2010). Tasavvuf terimleri sözlüğü. İstanbul: Kabalcı Yayınları.