Kaşgarlı Mahmud’un Eğitim Anlayışı

ÜNLÜ ÂLİMLERİN EĞİTİM ANLAYIŞI SERİSİ
“KAŞGARLI MAHMUD’UN EĞİTİM ANLAYIŞI”

Kaşgarlı Mahmud, Türk dilleri üzerine yaptığı çalışmalarla tanınır. En ünlü eseri, Türk dillerinin ilk sözlüğü olan “Divânu Lügati’t-Türk”tür. Bu eser, Türkçe’nin zenginliğini ve Arapça ile Farsça karşısındaki değerini göstermek amacıyla yazılmıştır. Kaşgarlı Mahmud, Divan-ü Lûgat-it Türk isimli eserini Araplara Türk dilini öğretmek için yazdığını (1072-1074) belirtir.

“Divânu Lügati’t-Türk” Türkçenin ilk sözlüğü ve Türk tarihinin de en önemli eserlerinden bir tanesi olması nedeniyle eğitim tarihimizde de önemli bir yere sahiptir. Kaşgarlı Mahmud, eserini Bağdat’ta zamanın halifesi Ebü’l Kasım Abdullah’a sunmuştur. Kaşgarlı Mahmud’un diğer bir eseri ise “Kitabu Cevahirü’n nahv fi lugat-it Türk”tür. Türkçe’nin ilk gramer kitabı olan bu eser, maalesef günümüze ulaşmamıştır (Akyüz, 2013; Doğan, 2012; Kayadibi, 2008).

Türk dilinin ilk sözlüğü sayılan Divan-ı Lügat’it-Türk, aslında çeşitli Türk boylarından derlenmiş bir ağızlar sözlüğü olarak da kabul edilmektedir. Bu özelliğinin yanı sıra eserde Türkçenin XI. yüzyıldaki dil özelliklerini belirten, ses ve yapı bilgisine ışık tutan gramer kuralları; Türklerin yaşadığı coğrafyalar, Türk tarihi, mitolojisi, eski dini inançları ve folklorunun yanı sıra sağlık, askeri ve politik örgütler, saray adetleri ve halk edebiyatı gibi konulara dair zengin bilgilerin bulunduğu bir eserdir. Kaşgarlı Mahmud, Türk ulusunun diğer uluslardan yalnızca güç ve kuvvet bakımından üstün olmadığını, dil, kültür ve medeniyet açısından da önemli bir geçmiş ve geleceğe sahip olduğunu ortaya koymak ve bu durumu diğer uluslara bildirmek amacıyla dönemin Türk yerleşmelerini baştan sona gezip bu coğrafyadaki Türk boylarının dillerini etraflıca araştırıp öğrenmiş ve bu eserini meydana getirmiştir (Doğan, 2012; Kayadibi, 2008).

Kaşgarlı Mahmut bu eserini yapma nedenlerinin içine hadisleri de ekleyerek her Müslüman’ın Türkçe öğrenmesini kutsal bir görev olarak nitelemiştir. Eserinde Türk kelimesi üzerinde duran Kaşgarlı Mahmud, Türk adını Türklere Tanrının verdiğini söylemiştir. Eserinde: “Yüce Tanrı, benim bir ordum vardır, ona Türk dedim. Bir ulusa kızarsam Türkleri üzerine gönderirim” şeklinde bir hadisten söz etmek suretiyle Türklerdeki cesaret, özgürlük, kahramanlık gibi özelliklerle İslam’ın cihat kavramı arasındaki benzerliğe vurgu yapmaya çalışmıştır. Ayrıca Türklerdeki savaşçı ruh ile edep, ahlak, sadakat, yiğitlik ve mertlik gibi özellikleri sıralayan Kaşgarlı Mahmud, eserinde dokuz binden fazla sözcüğün yanı sıra bir de dünya haritasına yer vermiştir. Haritada XI. asırda Türklerin bulundukları alanlar ve ilişkide bulundukları milletler hakkında bilgilere yer verilmiştir (Kayadibi, 2008, s. 1-7).

Kaşgarlı Mahmud’un Divanı doğrudan örgün eğitim ile ilgili olmasa da çocuk eğitimi ve çocuk oyunları ile ilgili önemli bilgiler içermektedir. Eserde çocukların yetiştirilmesi sırasında onlara verilmesi gerektiği belirtilen öğütler, eğitimsel ve kültürel öneme sahiptir. Bu öğütler çocukların erdemli, edepli ve ahlaklı bir birey olmaları için sunulan birer yöntem olarak görülebilir. Örneğin: “Algıl öğüt mendin oğul erdem tile, Boyda uluğ bilge bilinğ ula”. Bu öğütün bugünkü Türkiye Türkçesindeki karşılığı: “ey oğul benden öğüt al, fazilet dile, ulus arasında büyük bilgin ol, bilgini yay” anlamındadır. Divan’da eğitimle ilgili olarak ayrıca anne ve babanın yaptıklarının çocukları etkilediğine dair örneklere de yer verilmiştir. Bu konuyla ilgili şu sözler kayda değerdir: “Kiçik uluğ birle turuşdı” yani küçük büyüğe karşı koyamaz anlamına gelmektedir. Eserde özellikle Türk çocuklarının oynadığı oyunlar hakkında oldukça kapsamlı bilgiler sunulmuştur. Bahsedilen oyunlardan bazıları şunlardır: Münğüz, aşık, ötüş, tuldı, karagunı, çenğli menğli, büzüşmek, tepük, ceviz, çelik çomak, bebek vs. (Akyüz, 2013; Doğan, 2012).

Kaşgarlı Mahmud’un eğitim anlayışı, dil öğretimi ve kültürel aktarım üzerine odaklanmıştır. Kaşgarlı Mahmud’un eğitim anlayışı, dilin sadece bir iletişim aracı değil, aynı zamanda kültürel ve felsefi bir değer taşıdığını göstermektedir. Bu anlayış, Türk dilinin ve kültürünün korunması ve geliştirilmesi açısından büyük önem taşımaktadır.

Kaşgarlı Mahmut’un eğitim anlayışını yorumlarken bazı temel unsurları öne çıkarmak mümkündür:

1. Dil ve Kültürün Önemi: Kaşgarlı Mahmut, Türk dilinin zenginliğini ve güzelliğini vurgulayarak, dil eğitiminin önemine dikkat çekmiştir. Dil, bir toplumun düşünce yapısını ve kültürel değerlerini yansıttığı için, eğitimin temel unsurlarından biri olarak kabul edilmiştir.
2. Gözlem ve Deneyim: Mahmut, kendi dönemindeki Türk topluluklarının günlük yaşamlarını, geleneklerini ve dil özelliklerini dikkatlice gözlemlemiş ve bu gözlemlerini eseri aracılığıyla aktarmıştır. Eğitimde gözlem yapmanın ve deneyimle öğrenmenin önemine vurgu yaparak, bilginin sadece kitaplardan değil, hayattan ve doğrudan edinilen deneyimlerden de elde edildiğini savunmuştur.
3. Çok Kültürlülük ve Farklı Diller: Kaşgarlı Mahmut, Türkçe’nin yanı sıra Arapça, Farsça ve diğer diller üzerine de derin bir bilgiye sahipti. Farklı kültürlerden ve dillerden yararlanmanın önemini vurgulayarak, çok dilli bir eğitim anlayışını benimsediği söylenebilir. Bu yaklaşım, öğrencilerin farklı bakış açıları geliştirmelerine ve kültürel zenginlikleri tanımalarına olanak tanır.
4. Eğitimde Araştırma ve Sorgulama: Kaşgarlı Mahmut’un eserleri, dil ve kültür üzerine derinlemesine bir araştırma ve sorgulama sürecinin ürünüdür. Öğrencilerin kendi kültürlerini ve dillerini sorgulamalarını teşvik ederek, eleştirel düşünme becerilerini geliştirmeyi amaçlamıştır.
5. Geleneksel Öğretim Yöntemleri: Mahmut, döneminin eğitim sisteminin geleneksel yöntemlerini kullanarak, sözlü gelenek ile yazılı kültürü birleştiren bir yaklaşım benimsemiştir. Bu, öğrencilerin hem klasik eserlerden hem de halk hikayelerinden öğrenmelerine olanak tanır.

Sonuç olarak, Kaşgarlı Mahmut’un eğitim anlayışı, dilin ve kültürün önemini vurgularken, gözlem, deneyim, çok kültürlülük ve sorgulama gibi unsurları ön planda tutmuştur. Bu anlayış, günümüzde de eğitimde farklı bakış açıları ve eleştirel düşünmenin teşvik edilmesi açısından değerlidir.

KAYNAKLAR:

1. Akyüz, Y. (2013). Türk eğitim tarihi, M.Ö. 1000-M.S. 2013. Ankara: Pegem Akademi
2. Doğan, İ. (2012). Türk eğitim tarihinin ana evreleri (Kurumlar, kişiler, söylemler). Ankara: Nobel Yayıncılık.
3. Kayadibi, F. (2008). Kaşgarlı Mahmud ve Divan-ı Lügati’t-Türk’te eğitim ile ilgili kavramlar. İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. S. 18. Yıl: 2008, ss. 1-7.
4. https://tr.wikipedia.org/wiki/K%C3%A2%C5%9Fgarl%C4%B1_Mahmud (Erişim Tarihi: 15/11/2024)
5. https://tr.wikipedia.org/wiki/K%C3%A2%C5%9Fgarl%C4%B1_Mahmud#/media/Dosya:Kashgari_map.jpg (Erişim Tarihi: 15/11/2024)

Dîvânu Lugâti’t-Türk’te yer alan harita (11. yüzyıl)