HACI BEKTAŞ VELİ’NİN EĞİTİM ANLAYIŞI

Horosan’lı olan Hacı Bektaş Veli’nin (1248-1337) asıl adı Bektaş’tır. Hacı Bektaş Veli “Hünkâr” lakabıyla anılmıştır. 1281 tarihinde Horosan’dan Anadolu’ya geçtiği bilinmektedir. Hacı Bektaş Veli’nin Anadolu’nun en çalkantılı yüzyılında bu coğrafyaya gelişi ile “Gelin canlar bir olalım” mesajı birliği ve beraberliği; “İlimden gidilmeyen yolun sonu karanlıktır” diyerek cehaletin karanlığından ancak ilim ve eğitimle çıkılacağını; “Eline, beline, diline sahip ol” diyerek de barış, huzur, güven mesajlarını halka ulaştırmıştır (Doğan, 2012, s. 122-123).

Başlıca eserleri olan Kitâbu’l Fevâid, Makalât, Şerh-i Besmele, Şerh-i Fatiha, Şathıyye, Hadîs-i Erbaîn, Makâlât-ı Gaybiyye, Kelimât-ı Ayniyye’yi Türkçe yazmıştır (Fığlalı, 1997; Güzel, 1998).

Hacı Bektaş Veli felsefesinin temelini insana dayandırmış ve eserlerinde ideal insanı tanımlamıştır. Onun eserlerinde insan, Allah’ın ve halkın hoşnut olacağı bir insandır. Yani bu insan; “Dört kapı kırk makam” anlayışı ile eğitilen, şeriat, tarikat, marifet ve hakikat aşamalarından başarıyla geçen insandır. Ona göre bu dört aşamalı eğitim sürecinden geçen insan doğru ve güzel bir insandır. Bu kişiler toplumun en bilgili kişileridir. Bu kapılardan geçemeyenler ise gafillerdir. Hacı Bektaş Veli’nin düşüncesinde insan kötülüklerden arınmalıdır. Kötülüklerden arınmış olan insan ilim, cömertlik ve hayâ gibi özelliklerle donatılmıştır. Bütün bu eğitimin temelinde insanın kendisini bilmesi yatar (Doğan, 2012; Eğri, 2009; Fığlalı, 1997; Güzel, 1998).

Dört kapı kırk makam: Bektaşi inancında “dört kapı kırk makam” tarîkât mensubunun geçeceği maddî ve manevi aşamalardır. Hacı Bektaş Velî, Makâlât adlı eserinde tarikatının öğretisini bu şekilde düzenlemiştir. Ona göre kul, Çalap Tanrı’ya kırk makamda erer. Dört kapı ile kastedilen dört esas: Şerîat, Tarîkât, Mârifet ve Hakîkât’tir. Bunların her biri de onar bölümden oluşmaktadır. Toplamı kırk makamdır (Özcan, 2004, s. 241)

Hacı Bektaş Veli’nin eğitim anlayışı, insan merkezli, ahlakî, eşitlikçi ve hoşgörü temelli bir yapı üzerine kuruludur. Onun öğretisi, yalnızca bilgi vermeyi değil; insanı olgunlaştırmayı, toplumu iyileştirmeyi ve bireyi manevi olarak geliştirmeyi amaçlar.

Hacı Bektaş Veli’nin eğitim anlayışının temel noktaları:

1. İnsan Merkezli ve Ahlak Temelli Eğitim

Hacı Bektaş Veli’ye göre eğitimin en önemli amacı iyi insan yetiştirmektir. Ahlak, doğruluk, sevgi, sabır ve alçakgönüllülük eğitimin temeli sayılır.

✔ “İncinsen de incitme” sözü bunun özüdür.
✔ Eğitim, kişinin iç dünyasını geliştirmeyi hedefler.

2. Akıl, Bilim ve İrfan Vurgusu

Hacı Bektaş Veli, aklın kullanılmasını ve ilme önem verilmesini ister.

✔ “Akıl ve bilgi ile gidilmeyen yolun sonu karanlıktır” anlayışı
✔ Bilginin insanı yücelttiği fikri
✔ Eğitimde sorgulama ve düşünme kültürünün önemi

3. Eşitlikçi ve Hümanist Eğitim

Onun düşüncesinde kadın–erkek eşittir; herkes aynı şekilde öğrenme ve gelişme hakkına sahiptir.

✔ Kadınlara verilen değer
✔ İnsanların kökeni, dini veya sosyal sınıfına bakılmaksızın eşit kabul edilmesi

4. Hoşgörü ve Birlik Yaklaşımı

Toplumsal barışı sağlayacak en güçlü yolun hoşgörü ile eğitim olduğu vurgulanır.

✔ “Bir olalım, diri olalım, iri olalım” anlayışı
✔ Kutuplaşmayı reddeden birlik temelli bir eğitim anlayışı

5. Uygulamalı (Yaşayarak Öğrenme) Eğitim

Öğretilerini sadece sözle değil, örnek olarak yaşamakla iletmiştir.

✔ Model olma
✔ Tarikat eğitimi içinde uygulamalı ahlak eğitimi
✔ Hizmet ederek öğrenme (hizmet kültürü)

6. Toplumsal Faydayı Önceleyen Eğitim

Hacı Bektaş Veli’ye göre eğitimin amacı bireyi “faziletli” ve topluma yararlı hale getirmektir.

✔ Topluma hizmet
✔ Adalet ve dayanışma bilincinin geliştirilmesi.

Özetle: Hacı Bektaş Veli’nin eğitim anlayışı; insanı merkeze alan, aklı ve bilimi esas kabul eden, ahlakı ve hoşgörüyü temel değer haline getiren bir yapı üzerine kuruludur. Onun hem sözleri hem de eserleri, eğitimin yalnızca bilgi aktarımı değil, insanın iç dünyasını olgunlaştıran bir dönüşüm süreci olduğunu gösterir. “Dört Kapı Kırk Makam” öğretisiyle bireyin aşama aşama kemale ermesini hedefleyen Hacı Bektaş Veli, doğru ve güzel insanın ilim, cömertlik, haya ve öz denetimle yoğrulacağını vurgular. Kadın–erkek eşitliğini savunan, toplumsal barışı önemseyen, birlik ve dayanışmayı önceleyen bu eğitim anlayışı, yüzyıllar geçmiş olmasına rağmen bugün hâlâ geçerliliğini koruyan evrensel bir rehber niteliğindedir. Onun çağrısı, hem bireysel hem toplumsal açıdan aydınlanmanın yolunun eğitim, erdem ve insan sevgisinden geçtiğini hatırlatmaya devam etmektedir.

“Dolu Testi” Kıssası

Hacı Bektaş Veli’ye bir gün genç bir derviş gelir.
“Ermişlik yoluna girmek, sizden ilim öğrenmek istiyorum” der.

Hacı Bektaş Veli, genci sessizce dinler ve yanındaki hizmetçiye bir testi su getirmesini söyler. Getirilen testi ağzına kadar doludur. Hünkâr, testideki suyu göstermeden önce dervişe döner:

— “Evladım, bu testi gibi gönlün doluysa, içine benim sözüm bile sığmaz.” der.

Sonra testinin içine bir avuç kül serper. Testinin ağzına kadar dolu olmasına rağmen kül, suyun içinde kaybolur.

Derviş şaşkınlıkla sorar:
— “Efendim, içine daha hiçbir şey sığmaz sanmıştım. Bu nasıl oldu?”

Hacı Bektaş Veli gülümseyerek cevap verir:

— “İşte evladım, ilim ve irfan kül gibidir; gönlü dolu olana bile sığar. Yeter ki gönül kirli olmasın. Kibirle, öfkeyle, kötülükle dolan gönle ise bir damla hikmet bile işlemez.”

Derviş bu dersle birlikte diz çökerek:
— “Önce gönlümü temizlemeyi, sonra ilmi öğrenmeyi arzularım.” der.

Hacı Bektaş Veli sözünü tamamlar:

— “Gönlünü temizleyen, gönle geleni anlayan olur.”

KAYNAKÇA:

1. Doğan, İ. (2012). Hacı Bektaş Veli’nin Eğitim Anlayışı ve İnsan Felsefesi. (s. 122–123).
2. Eğri, M. (2009). Hacı Bektaş Veli’nin İnsan Anlayışı Üzerine Değerlendirmeler.
3. Fığlalı, E. (1997). Hacı Bektaş Veli ve Bektâşîlik Üzerine Araştırmalar.
4. Güzel, H. (1998). Bektaşilik ve Hacı Bektaş Veli’nin Eserleri Üzerine İncelemeler.
5. Özcan, N. (2004). “Dört Kapı Kırk Makam”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 9, s. 241).