NİZAMÜLMÜLK’ÜN EĞİTİM ANLAYIŞI

Ebû Alî Kıvâmüddîn (Gıyâsüddevle, Şemsülmille) Hasen b. Alî b. İshâk et-Tûsî. Büyük Selçuklu veziri, Ortaçağ İslâm dünyasının en başarılı devlet adamlarındandır.

21 Zilkade 408’de (10 Nisan 1018) Horasan’ın Tûs şehrine bağlı Râdkân köyünde doğdu. Sultan Alparslan kendisini vezir tayin ettiğinde Abbâsî Halifesi Kāim-Biemrillâh tarafından Nizâmülmülk, Kıvâmüddevle ve’d-dîn ve Razî emîri’l-mü’minîn lakapları verilmiş, ayrıca Tâcü’l-hazreteyn, Vezîr-i Kebîr, Hâce-i Büzürg ve Atabekü’l-cüyûş gibi lakaplarla anılmıştır. Babası Ali b. İshak, Gazneliler’in Tûs âmili ve Nûkān kasabasının dihkanı idi. Annesini henüz bebekken kaybeden Nizâmülmülk’ün eğitimiyle babası ilgilendi. Babasının çok fakir olduğu ve bu yüzden çocuklarının eğitimiyle ilgilenemediğine dair rivayetler doğru değildir.

Nizamülmülk, XI. yüzyılda Büyük Selçuklu Devleti’nin en güçlü dönemlerinde yaşamış, yalnızca bir devlet adamı değil; aynı zamanda bir medeniyet mimarıdır. Onun yaşadığı çağ, genişleyen sınırlar kadar fikrî ve mezhebî tartışmaların da yoğunlaştığı bir dönemdir. Devletin ayakta kalması artık sadece kılıç gücüyle değil, ilimle, düzenle ve bilinçli insan yetiştirmekle mümkündür.

İşte Nizamülmülk’ün eğitim anlayışı tam da bu noktada şekillenir. Ona göre eğitimin temel amacı, devleti taşıyacak nitelikli insanı yetiştirmektir. Fakat bu insan yalnızca bilgili değil; aynı zamanda ahlaklı, adaletli ve sorumluluk sahibi olmalıdır. Çünkü bilgi, ahlakla birleşmediğinde devlete fayda değil, zarar getirir.

Nizamülmülk bu düşüncelerini sadece sözde bırakmamış, Nizamiye Medreseleri ile sistemli bir eğitim modelini hayata geçirmiştir. Bu medreseler, planlı müfredatı, maaşlı öğretmenleri ve ücretsiz eğitim imkânlarıyla dönemin çok ötesinde bir anlayışı temsil eder. Eğitim, belli bir zümrenin ayrıcalığı olmaktan çıkmış; yeteneği olan herkes için ulaşılabilir hâle gelmiştir.

Onun eğitim anlayışında öğretmenler ayrı bir yere sahiptir. Öğretmen, yalnızca bilgi aktaran kişi değil; ahlakıyla örnek olan bir rehberdir. Bu yüzden medreselerde görev alacak âlimlerin hem ilmî yeterliliğe hem de karakter sağlamlığına sahip olması şarttır. Nizamülmülk’e göre ilmiyle kibirlenen değil, bilgisiyle hizmet eden âlim makbuldür.

Bugünden baktığımızda Nizamülmülk’ün eğitim anlayışının ne kadar çağdaş olduğunu fark ederiz. Disiplinli kurumlar, fırsat eşitliği, nitelikli öğretmen, ahlak temelli eğitim… Bugün modern eğitim sistemlerinin hedeflediği birçok ilke, onun yüzyıllar önce attığı temellerde açıkça görülür.

Nizâmülmülk vezirliğinin yanı sıra İslâm kültür ve medeniyeti, çeşitli İslâm devletleri ve özellikle Büyük Selçuklu devlet teşkilâtı hakkında bilgi veren Siyâsetnâme (Siyerü’l-mülûk) adlı eseriyle tanınır. Sultan Melikşah, devlet yönetimiyle ilgili bir kitap yazılması için yarışma açmış ve yazılan eserler arasından Nizâmülmülk’ün 485’te (1092) tamamladığı Siyâsetnâme’yi beğenmiştir. Nizâmülmülk devlet teşkilâtı ve idaresiyle ilgili konuları işlediği Siyâsetnâme’yi elli fasıl halinde düzenlediğini, çok faydalı bilgiler içeren bu eseri herkesin okuması gerektiğini, hiçbir hükümdarın bu esere ilgisiz kalamayacağını, bu kitap sayesinde din ve dünya işlerinin daha kolay yürütüleceğini söyler.

Nizamülmülk’ün Eğitim Anlayışının Temel Özellikleri

• Eğitimi devletin temeli olarak görür:
  Güçlü bir devletin, iyi yetişmiş insanlarla ayakta kalacağına inanır.
• Bilgi–ahlak bütünlüğünü savunur:
  Eğitimin sadece bilgi değil, ahlak kazandırması gerektiğini vurgular.
• Fırsat eşitliğini önemser:
  Eğitim, zengin–fakir ayrımı olmadan herkese açık olmalıdır.
• Kurumsal ve planlı eğitimi destekler:
  Nizamiye Medreseleri ile sistemli eğitim anlayışını hayata geçirir.
• Öğretmeni merkez alır:
  Öğretmeni rol model, rehber ve ahlaki önder olarak görür.

Sonuç

Nizamülmülk’ün eğitim anlayışı, yalnızca kendi döneminin ihtiyaçlarına cevap veren bir sistem değil; aynı zamanda asırlar ötesine seslenen bir medeniyet tasavvurudur. O, eğitimi bireysel bir kazanım olarak değil, toplumu ve devleti ayakta tutan temel bir yapı taşı olarak görmüştür. Bu yönüyle eğitim, Nizamülmülk için siyasetin ya da yönetimin bir alt unsuru değil; bizzat devletin kendisidir.

Kurmuş olduğu Nizamiye Medreseleri, planlı müfredatı, nitelikli öğretmen kadrosu ve fırsat eşitliğini esas alan yapısıyla, eğitim tarihinde önemli bir dönüm noktasıdır. Bu kurumlar sayesinde ilim, belirli bir zümrenin tekelinden çıkmış; yetenekli bireylerin topluma kazandırıldığı sistemli bir yapıya dönüşmüştür.

Nizamülmülk’ün en dikkat çekici yönlerinden biri, bilgi ile ahlakı birbirinden ayırmamasıdır. Ona göre ilim, adalet ve erdemle birleşmediği sürece toplumu ileri taşıyamaz. Bu anlayış, günümüz eğitim sistemlerinde hâlâ tartışılan “değerler eğitimi” konusuna güçlü bir tarihî zemin sunmaktadır.

Nizamülmülk için eğitim; bireyi yüceltirken devleti güçlendiren, ilmi ahlakla bütünleştiren hayati bir meseledir. Onun kurduğu eğitim düzeni, sadece Selçuklu Devleti’ni değil; İslam eğitim tarihini de derinden etkilemiştir. Bu yüzden Nizamülmülk, yalnızca geçmişin büyük bir veziri değil; bugünün eğitimcilerine de yol gösteren bir fikir adamıdır.

Nizamülmülk’ten Bir Kıssa: İlmin Kıymeti

Bir gün Nizamülmülk, sarayda devlet işleriyle meşgulken huzuruna iki genç getirilir. Gençlerden biri soylu bir ailenin çocuğudur; iyi giyimli, kendinden emin ve yüksek sesle konuşmaktadır. Diğeri ise mütevazı giyimli, sessiz ve edep sahibidir.

Nizamülmülk her ikisine de aynı soruyu sorar:
“Devlet, kimin omuzlarında yükselir?”

Soylu genç hemen söze atılır:
“Devlet, asil soyların ve güçlü ailelerin omuzlarında yükselir.”

Diğer genç ise bir an düşünür, sonra sakin bir sesle cevap verir:
“Devlet, ilim ve adaletle yetişmiş insanların omuzlarında yükselir.”

Nizamülmülk bu söz üzerine başını kaldırır ve şöyle der:
“Soy, insanı saraya getirir; ilim ise devlete hizmet ettirir. Bizim aradığımız, adını değil, yükünü taşıyacak olandır.”

Bu sözlerden sonra mütevazı genç Nizamiye Medresesi’ne yerleştirilir. Nizamülmülk’ün bu tavrı, ilmin ve ahlakın her türlü makamdan üstün tutulması gerektiğini açıkça göstermektedir.

Kaynakça:

1. Abdülkerim Özaydin, “Nizâmülmülk”, TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/nizamulmulk (22.01.2026).
2. Akyüz, Y. (2013). Türk eğitim tarihi. Ankara: Pegem Akademi.
3. Köymen, M. A. (2011). Büyük Selçuklu İmparatorluğu Tarihi. Ankara: TTK.  
4. Nizamülmülk. (2018). Siyasetnâme. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
5. Turan, O. (2014). Selçuklular Tarihi ve Türk-İslam Medeniyeti. İstanbul: Ötüken.